Włosy i wąsy w dawnej Polsce.

 

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0024

Włosy i wąsy – podlegały od XVI w. ciągle zmiennej modzie. Pierwotnie wolny człowiek nosił długie włosy,jako oznakę swobody, bo niewolnikowi je ucinano; przy długich włosach golono brodę i wąsy;

 

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030362

niemiecka moda wprowadziła długie trefione włosy, jakie na miniaturach w kodeksie Behema spotykamy. Pod wpływem Wschodu (Tatarów, Turków) pojawiły się golone głowy z czubem; wąsów nie golono, za to brodę, chociaż w XVI w. panowały mody najrozmaitsze obok siebie: „jedni golą brody a z wąsy chodzą, drudzy strzygą brody po czesku, trzeci postrzygają po hiszpańsku; i około wąsa jest zaś różność, bo go drudzy na dół głaszczą a drudzy w górę jeżą. Jeśli zaś kto nic brody nie ustrzyga, i do tego znajdują winę, we zbroi (przyłbicy) – powiadają – bardzo z nią źle” (Górnicki).

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare003033

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare001wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare002

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0023

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare005

Duchowni zarość golili; gdy Dantyszek został nominantem chełmińskim, choć jeszcze święceń nie miał, to jednak zaraz brodę zgolił. Z pomiędzy biskupów polskich w XVI wieku Krasiński niczym Rusin brodę nosił. Współcześnie nuncjusz Commendoni prawił: niektórzy głowy mają golone, inni ostrzyżone, u wielu są wąsy, u tych broda długa, u tamtych ogolona prócz wąsów. Kochanowski w wierszu o brodzie prawił oczywiści ze wzorów: raz tak u gęby wisząc jako wałkonica, drugi raz przykrojona jako prochownica, dziś nożycom podobna (taką rozdwojoną nosił Zygm. August), jutro końskiej kosie… czasem wygolona w koło gęby a z brzegu w cyrkiel nastrzępiona itd. Ani broda, ani wąsy nie wyszły nigdy zupełnie z mody; czasem brodę zapuszczano na znak żałoby albo żegnając się z światem, natomiast podgalanie czupryny obowiązywało niemal Polaka: „golić Polakowi, Niemcom kudlić należy, postrzygać Żydowi” (Potocki), „głowa niemiecka, bo kudłata (pułkownika Łąckiego), obroniła Lwowa, bo kto chcę rotę wodzić, każdy włosy zapuści, po niemiecku gada” (tenże).

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030357

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0026

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0027

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030358

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare003030

Wazowie wprowadzili modę szwedzką: długie włosy, wąsy do góry, bródkę, a to samo oficerowie cudzego autoramentu; rokoszanin Herburt wyszydzał w alegorii pod tytułem „Wojna Ponty z Czupryną” Zygmunta III. Z długimi włosami przybyły i peruki: „już w Polszcze łby w perukach, już w pantoflach nogi spowszedniały” (Potocki); w drugiej połowie XVII w. magnaci (nie Sobieski!) nosili peruki, których się szlachta brzydziła. Za Sasów i St. Augusta moda cudzoziemska zwyciężyła: noszono wąsy długie, modnie ufryzowane, albo peruki wielkie, XVII-wieczne (ludzie starzy); ujął się Kniaźnin za wąsami w odzie do nich, która go popularnym uczyniła: „Ozdobo twarzy, wąsy pokrętne” itd. Z wojska przejęli hajducy, woźnice i inni modę szwarcowania wąsów miksturą zze smoły i żywicy rozgrzanej, co wiele trudu wymagało. Tak rozeszła się Polska europejska i „sarmacka”, frak i kontusz, peruka i czupryna, z tym i pojęcia polityczne, stanowe, religijne.

 

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030359

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030360

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030361

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030363

U kobiet przez długi czas, aż do XVII w., był stały zwyczaj: dziewczęta chodziły i z rozpuszczonymi włosami, „przestowłose” pod wiankami (zob.); zamężne splatały ostrzyżone kosy pod czepcami (stąd „rozpleciny” i „oczepiny” przy obrzędzie weselnym, zachowanym u ludu, u szlachty przebrzmiewającym). W ciągu XVII w. opuszczał nie tylko fraucymer dworski, ale i szlachcianki – wianki i czepce. Gdacjusz, kaznodzieja śląski, sarkał w połowie wieku: mężatki jako chłopi włosy rozpuszczają, czupryny jakieś na przodku czynią i peruki noszą, drugie na poły tylko głowy nakrywają i czepce tak subtelne mają, że trudno jeśli pannami albo mężatkami rozeznać.

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0025

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0028

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0029

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare003034

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare003035

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare0030356

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare003031

wlosy-przodkow-blog-chwile-na-miare00303643

 

Bruckner Aleksander, Encyklopedia staropolska 1-2t.(A-Ż), Trzaska Evert Michalski, Warszawa 1939, zach. op.,  ze zbiorów Antykwariatu Szarlatan

Share Button
  • Odwiedzin44540

Opublikuj komentarz